Raqamli to‘lovlardan bank kreditigacha: Fintex, axborot assimetriyasi va O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznesning moliyaviy inklyuziyasi

Annotatsiya

So‘nggi o‘n yil davomida ushbu raqamli to‘lov texnologiyalari tobora kengroq joriy etilib, turli biznes sharoitlarida savdo va to‘lovlarni yanada tizimli qayd etish imkonini bermoqda. Raqamli to‘lovlardan foydalanish biznes operatsiyalarini qayd etishning samarali usuli hisoblanadi; biroq kredit olish imkoniyatlarini kengaytirish va kredit riskini nazorat qilish o‘rtasidagi muvozanat kichik va o‘rta biznesga xizmat ko‘rsatuvchi banklar uchun asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Ushbu tadqiqotda kichik va o‘rta biznes kredit baholash jarayoniga raqamli to‘lov yozuvlarini kiritish uchun analitik asos ishlab chiqiladi va ular axborot assimetriyasini kamaytiruvchi qo‘shimcha ma’lumot manbai sifatida talqin qilinadi. Ushbu tadqiqotda nochiziqli munosabatlarni o‘rganish va strukturaviy tenglamalar modeli yordamida bilvosita ta’sirlarni aniqlashga qaratilgan empirik jarayon ishlab chiqildi. Baholash jarayonida firmalarni qo‘shimcha ravishda qabul qilish guruhlariga ajratmasdan nochiziqli munosabatlarni baholash uchun kvadratik regressiyadan foydalanildi; SEM yordamida esa taklif etilgan model tekshirildi, bu potensial yo‘llarni aniqlashga hamda fintexdan foydalanishning axborot assimetriyasi va bank kreditiga kirish imkoniyatiga ta’sirini yaxshiroq baholashga yordam berdi. Taklif etilgan munosabatlarni sinash bo‘yicha analitik jarayon O‘zbekistondagi kichik va o‘rta biznes darajasida amalga oshirildi va asosiy bog‘liqliklar bo‘yicha har ikki metod orqali baholangan natijalar olindi. Baholash har ikki modelda amalga oshirilgan bo‘lsa-da, kvadratik regressiya va SEM o‘rtasidagi e’tibor markazidagi farq, ya’ni mos ravishda nochiziqli munosabatlar va bilvosita yo‘llar, taklif etilgan asosni kengroq tushunish imkonini berdi. Bunda birinchi yondashuv raqamli to‘lovlardan foydalanish darajalari bo‘yicha o‘zgarishlarni, ikkinchi yondashuv esa axborot assimetriyasi orqali shakllanuvchi munosabatlarni izohlashga xizmat qildi. Kutilgan natijalar shuni ko‘rsatdiki, raqamli to‘lovlardan foydalanish kreditga kirish imkoniyati bilan nochiziqli bog‘liqlikka ega bo‘lishi mumkin; bilvosita ta’sirlarni o‘rganish esa banklar an’anaviy moliyaviy yozuvlargagina tayanishga nisbatan yaxshiroq kredit baholashga erishishi mumkinligini ko‘rsatdi, bu esa fintex imkoniyatlarini ifodalaydi. Raqamli to‘lov yozuvlaridan foydalanish an’anaviy kredit baholash bilan solishtirganda potensial afzalliklarga ega bo‘lib, banklarning kichik va o‘rta biznesni kreditlash bo‘yicha qarorlarida yanada batafsil ma’lumotlardan foydalanish imkonini beradi. Ushbu tadqiqot tomonidan amalga oshirilgan bosqichlar moliya institutlari uchun dolzarb bo‘lib, kichik va o‘rta biznes kredit baholashida raqamli to‘lov indikatorlarini qanday tanlash, baholash, joriy etish va monitoring qilish mumkinligini ko‘rsatadi.